2026 say 1 İsti̇xana i̇qli̇mi̇ni̇n və qazlarinin enerji̇effekti̇v tənzi̇mlənməsi̇ Üçün pmk-da reallaşdirila bi̇lən takaqi̇-suqeno qeyri̇-səli̇s mənti̇q Modelləşdi̇ri̇lməsi̇ və çoxdəyi̇şənli̇ i̇darəetmə
DOI : https://doi.org/10.30546/670832.2026.013.1064
Xülasə : İstixana iqliminin idarə olunması temperaturun, nisbi rütubətin və CO₂ konsentrasiyasının dəyişkən xarici təsirlər və çoxdəyişənli qarşılıqlı əlaqələr şəraitində koordinasiyalı tənzimlənməsini tələb edir. Bu məqsədlə məqalədə boz qutu balans modelləşdirilməsini, iş rejimindən asılı lokal xəttiləşdirməni və qayda əsaslı çoxdəyişənli idarəetməni birləşdirən, PLC-də reallaşdırıla bilən Takagi–Sugeno (T–S) yanaşması təklif edilmişdir.
Sistem enerji və kütlə balanslarına əsasən təsvir olunmuş, ölçülən dəyişənlər üzrə normallaşdırılmış mənsubiyyət funksiyalarından istifadə etməklə lokal xətti alt modellərin qabarıq kombinasiyası şəklində aproksimasiya edilmişdir. Doyma, dəyişmə sürətinin məhdudlaşdırılması və anti-windup mexanizmləri idarəetmə qanununa inteqrasiya olunaraq IEC 61131-3 Structured Text dilində sənaye PLC-lərində təhlükəsiz implementasiya təmin edilmişdir.
Təklif olunan idarəedici eyni şərtlər altında sazlanmış desentralizə edilmiş PID/PI və sadələşdirilmiş xətti MPC sxemləri ilə müqayisə edilmişdir. Nəticələr göstərmişdir ki, T–S qeyri-səlis idarəedicisi temperatur üzrə RMSE-ni 18–35 %, rütubət üzrə isə 12–28 % azaltmış, istilik enerjisi sərfini 6–14 % aşağı salmışdır. Bundan əlavə, sistem ventilyasiya pozuntularından sonra daha sürətli bərpa olunmuş və CO₂ konsentrasiyasının sabit tənzimlənməsini təmin etmişdir.
Alınmış nəticələr göstərir ki, Takagi–Sugeno tipli qeyri-səlis idarəetmə aşağı hesablama mürəkkəbliyi şəraitində sabit əmsallı PID və optimallaşdırmaya əsaslanan idarəetmə üsulları arasında səmərəli və interpretasiya oluna bilən alternativ təşkil edir.
Açar sözlər: istixana iqliminin idarə olunması, Takagi–Sugeno qeyri-səlis sistemləri, PLC implementasiyası, IEC 61131-3 Structured Text, çoxdəyişənli idarəetmə, enerji səmərəliliyi, boz qutu modelləşdirilməsi, pozucu təsirlərə qarşı dayanıqlılıq.